Grenscorrectie

(c) Jon Tyson

Eind 2017 rolde de #metoo-golf over de Atlantische Oceaan tot in Vlaanderen. Onderzoek leverde daarna het bewijs: grensoverschrijdend gedrag komt ook hier voor in de cultuur- en mediasector. Het meest kwetsbaar zijn: jonge mensen aan het begin van de loopbaan, personen met een artistieke functie en freelancers – en vaak zijn net jonge mensen als freelancer actief in een artistieke functie.

De preventie en remediëring van grensoverschrijdend gedrag is een gedeelde verantwoordelijkheid van beleidsmakers, opdrachtgevers (zowel organisaties als individuen) en medewerkers van organisaties in de cultuur- en mediasector (zowel georganiseerd als individueel). 

In 2017 ontstond Engagement (o.a. in het kader van D.I.T. (Do It Together)), een kunstenaarsbeweging die seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksisme en machtsmisbruik aankaart in de Belgische kunstwereld. In de zomer van 2019, bij het afsluiten van de redactie van de Landschapstekening Kunsten, is gendergelijkheid een van de vier maatschappelijke thema’s waarmee de kunstensector worstelt (p. 121-126). Op dat moment zijn de actieplannen van beleid en sociale partners in de kunstensector op elkaar afgestemd, zodat we kunnen spreken van structurele maatregelen voor zowel preventie als herstel. 

Waar staan we in 2020?

En nu, een jaar later? Laagdrempelige en neutrale meld- en contactpunten zijn er via 1712 en bij de Genderkamer. Er kwamen aangepaste opleidingen voor vertrouwenspersonen in kunstenorganisaties. In samenwerking met andere domeinen als (jeugd)welzijn, sport en onderwijs worden instrumenten voor preventie en crisiscommunicatie gedeeld en op maat aangepast. 

Tussen april en december 2019 openden de twee deeltijdse psychologen van de Genderkamer twintig dossiers rond meldingen van grensoverschrijdend gedrag in de cultuur- en mediasector en voerden ze gesprekken met melders, vermeende plegers en getuigen. Twee dossiers konden afgesloten worden met een herstelgesprek dankzij hun bemiddeling. 

In november 2019 organiseerden de twee psychologen een eerste publiek dialoogmoment in KVS. Ze gaven uitleg over de basishouding van ‘meerzijdige partijdigheid’. Deze vakterm uit de psychologie staat voor een zorgvuldige omgang met de verteller, diens ervaring, het verhaal erover, de rol van andere betrokkenen, elke mogelijke bijdrage tot herstel en het nemen van verantwoordelijkheid. Medewerkers van KVS, GRIP, Engagement, Sociaal Fonds voor Podiumkunsten, Mediarte en het Koninklijk Conservatorium Antwerpen deelden hun praktijkervaring. Wetenschappelijke kennis werd ingebracht door onderzoekers van de universiteiten van Antwerpen (goed bestuur) en Gent (survey over seksisme en grensoverschrijdend gedrag). 

In de Strategische Visienota Kunsten geeft huidig minister van Cultuur Jambon aandacht aan de preventie van grensoverschrijdend gedrag in het kader van ‘cultural governance’ (p. 15), samen met een beleid rond diversiteit, inclusie en fair practices. Hij stelt ook dit jaar nog een evaluatie van het “onderzoek en actieplan grensoverschrijdend gedrag in cultuur en media” (26 juni 2018) in het vooruitzicht en bijsturing waar nodig. 

‘Cultural governance’ kan een belangrijk instrument zijn; de Genderkamer pleit in het eerste jaarverslag voor sensitief leiderschap als element van goed bestuur. De Leidraad Cultural Governance uit 2012 wordt in juni 2020 vervangen door een nieuwe Bestuurscode Cultuur, het resultaat van een surveyonderzoek, een Vlaams-Nederlandse werkgroep van academici en experten en een sectorbevraging. 

Anders nadenken over macht

We moeten opletten dat dit beleid niet beperkt blijft tot de kern- en de kunstinstellingen, zoals nu in de Strategische Visienota Kunsten te lezen staat (p. 11). Want ook in andere gesubsidieerde kunstenorganisaties is er vaak een onevenwicht in de genderbalans, zo blijkt uit onderzoek van Engagement, dat de publieke ledenlijsten van 203 raden van bestuur van structureel gesubsidieerde kunstenorganisaties uitpluisde. 

Ilse Ghekiere (danseres, kunstwetenschapper en initiatiefnemer van Engagement) werkte daarnaast ook mee aan het rapportGender Equallity: Gender Balance in the Cultural and Creative Sectors in het kader van Voices of Culture – Structured Dialogue between European Commission and the cultural sector. Het document plaatst seksueel geweld in een bredere context van systematische discriminatie, genderstereotypes en gebrek aan vertegenwoordiging, rolmodellen en gelijke toegang voor vrouwen tot de arbeidsmarkt en leidinggevende functies. De auteurs zien structurele verandering als de enige weg naar sociale rechtvaardigheid. 

In een aantal gevallen wordt het pionierswerk rond gendergelijkheid in bestuur en op de werkvloer in kleine en middelgrote groepen gedaan en blijken in de grotere structuren de bestaande processen taai.

Gevoed door de studie van eeuwenoude teksten, formuleert de Engelse classica Mary Beard deze uitdaging als volgt: 

Je kunt vrouwen niet zomaar in een structuur inpassen die al als mannelijk gecodeerd is; je moet de structuur veranderen. Dat betekent dat je anders moet nadenken over macht. Het betekent dat je die moet loskoppelen van maatschappelijk prestige. Het betekent dat je gezamenlijk moet nadenken, over de macht van volgers en niet alleen van leiders. Het betekent bovenal dat je moet nadenken over macht als een attribuut of zelfs een werkwoord (‘machten’), niet als een bezit. Wat ik in gedachten heb is het vermogen effectief te zijn, een verschil in de wereld te maken, en het recht om serieus te worden genomen, net zo goed samen als individueel. Macht in die zin is iets wat veel vrouwen voor hun gevoel niet hebben maar wel willen.

Beard, M. (2018) Vrouwen & macht. Een manifest. Amsterdam p. 92