Vormgeving wordt belichaamd door tienduizenden mensen in Vlaanderen, waaronder meer dan 20.000 zelfstandigen, volgens de cijfers van creatievesector.be (WEWIS en VLAIO 2025). Als artistieke discipline omvat ze erg uiteenlopende subsectoren. Om de bomen door het bos te blijven zien, hanteren we een opdeling in vier overkoepelende domeinen. Grafisch ontwerp omvat onder meer illustratie, typografie en digitaal design; ruimtelijk ontwerp omvat interieurarchitectuur en scenografie; materieel design brengt ambachtelijke en industriële producten samen; en immaterieel design omvat onder meer service, social, policy en systemic design, waarbij de rol van de ontwerper faciliterend is voor een cocreatief traject waarin onder meer diensten, maatschappelijke kwesties, en beleidssystemen worden uitgedacht.
De publieke aandacht voor bepaalde domeinen volgt maatschappelijke evoluties. Zo stond in de jaren 1990 een generatie vormgevers in materieel design – zoals glas, keramiek, hout, metaal, textiel en meubel – langzaam op, en werd industrieel design belangrijker vanaf het einde van de 20e eeuw. Sinds 2008 is ecodesign aan een opmars bezig en nog een decennium later kwamen er ook meer diensten-georiënteerde vormen bij, zoals service design of systemic design. De voorbije vijf jaar wonnen onder meer designonderzoek, maakpraktijken en immaterieel design aan belang. De immateriële vormen in het algemeen kwamen in 2025 internationaal meer onder de aandacht, maar blijven in Vlaanderen nog relatief onzichtbaar (in vergelijking met de materiële vormen). Die continue transformatie en verschuivende publieke aandacht maakt het niet altijd eenvoudig om vormgeving te (be)grijpen, en er een overkoepelende visie voor te ontwikkelen. Het is belangrijk om ook losstaande initiatieven die deze nieuwste vormen faciliteren te belichten, zonder in de val te trappen van hypes en trends.
Voortbouwend op de rijke historische voedingsbodem van vormgeving in Vlaanderen kan een inhoudelijk sterke en toekomstgerichte sector zich verder ontwikkelen. Soms is het daarbij nodig om een verouderd en incompleet beeld van zich af te schudden.
Vormgevers zien het als hun artistieke missie om antwoorden te zoeken op nieuwe vragen die opduiken in onze snel veranderende wereld. Als een soort archeologen van de toekomst gaan ze aan de slag met wat ons definieert en met de evoluties die ertoe zullen doen. Tegelijk proberen ze zoals andere kunstenaars een gemeenschappelijke taal te vinden ‘voor wat nog niet is’, en stimuleert hun kritische blik een genuanceerde kijk op de werkelijkheid. Ze proberen woorden als inclusiviteit, toegankelijkheid en duurzaamheid met hun artistieke ontwerpen concrete betekenis te geven. Ze nemen het voortouw in het in vraag stellen van de wereld, wat zowel het volwassen publiek als kinderen kan helpen om informatie, producten of materialen op een kritische manier te leren doorgronden en zo naar waarde te schatten. Design helpt verzekeren dat elke verandering – zij het sociale, politieke, culturele, wetenschappelijke, ecologische of economische – geïnterpreteerd wordt op zo’n manier dat de positieve kant ervan ervaren wordt en de mogelijke gevaren vermeden worden. Daarom is de artistieke rol van design als agent van verandering cruciaal.
Kunstenpunt is het steunpunt voor beeldende kunsten, podiumkunsten en klassieke muziek. Terwijl de andere disciplinespecifieke teksten in de Landschapstekening steunen op bijdragen van redactiepartners, is op het moment van schrijven het expertisecentrum voor vormgeving binnen het beleidsdomein Cultuur in Vlaanderen nog in opstart. Daarom is deze tekst inhoudelijk gevoed (tenzij specifiek anders vermeld) door de Actualisatie Veldanalyse Vormgeving in Vlaanderen (Haentjens 2024) in opdracht van het Departement Cultuur, Jeugd en Media (DCJM). Deze Veldanalyse bundelt inzichten van een zeventigtal mensen – zowel omkaderende actoren die in de sector werken, als ontwerpers – uit zes reflectiegroepen. De studie brengt een overzicht van het huidige landschap met de belangen van de verschillende spelers, hun voornaamste initiatieven, en hun werkingen. In het tweede deel van de Veldanalyse komen de maatschappelijke evoluties en tendensen binnen de sector aan bod. Een derde deel maakt op basis van de kenmerkende disciplines en de functies binnen het Kunstendecreet – ontwikkeling, productie, presentatie, participatie en reflectie – een sterkte-zwakteanalyse van het beleid rond designcultuur in Vlaanderen en Brussel. Tot slot zijn er 45 aanbevelingen gedaan, onderverdeeld in drie overkoepelende thema’s.
Dit hoofdstuk van de Landschapstekening focust hoofdzakelijk op deel twee en drie van de Veldanalyse. Kunstenpunt verwerkte deze teksten en draagt er de verantwoordelijkheid voor. Zonder volledigheid na te streven, behandelen we hieronder een aantal aandachtspunten en uitdagingen. Voor meer informatie en duiding verwijzen we door naar de genoemde studie.
Net als vormgeving tast ook architectuurcultuur de grenzen van de kunst af. Beide disciplines werken naar een concreet eindresultaat voor een gedefinieerde doelgroep. Ontdek er meer over via onderstaande link.
Op zoek naar beleidsaanbevelingen rond ecologische duurzaamheid, kunst in opdracht, het publiek voor kunst en meer? Ontdek onze opsomming van opportuniteiten om het kunstenbeleid te optimaliseren via onderstaande link.
