Benieuwd naar meer?
Ontdek de disciplines en thema’s van de Landschapstekening 2025: van kunst en cultuur (bovenlokaal), tot succes, leven en welzijn in de kunsten, en van muziek tot architectuurcultuur en literatuur.
Landschapstekening 2025: “Het is complex.” Kunst, representativiteit en politiek
Het delen van kunst dient meerdere doelen: reflectie, troost, verbinding, confrontatie, emancipatie, esthetisch genot, en alle mogelijke combinaties. Maar kunst – zowel het artistieke werk als de mensen en organisaties die het mogelijk maken – kan ook een politiserende rol spelen. Ze maakt deel uit van de civiele ruimte, waarin mensen en organisaties zich kritisch uitspreken, in gesprek gaan over en invloed trachten uit te oefenen op hun samenleving (Vermeersch e.a. 2025).
Daarvoor is vrijheid van spreken en handelen cruciaal, en wettelijk beschermd. Die vrijheid is ‘actief’: je kunt ervoor kiezen haar uit te oefenen (je als speler in de kunsten in de civiele ruimte te engageren), of niet. Wil je je engageren, dan bestaan daar meerdere mogelijkheden voor. Zo is er de zeggingskracht van kunst zelf, en haar maatschappelijke of politieke lading. Daarnaast zijn er acties die individuen, collectieven of organisaties kunnen ondernemen, zowel publiek (protest, benefiet, inzameling, ritueel, publiek gesprek, symbolen) als achter de schermen (bijzondere aandacht voor bepaalde makers, steun aan actiegroepen, gesprek en overleg). En er zijn publieke stellingnames, die men op het publieke forum of op sociale media kan doen.
“Culturele organisaties zitten vaak in reactie-modus. We zouden [proactiever] moeten nadenken over een betere toekomst (…) en die conversatie naar het beleidsniveau brengen. En daar nadenken over een nieuw narratief, het soort wereld waarin we willen leven.”
- Abdullah Alkafri (scenarist, theaterregisseur, oprichter Ettijahat) tijdens ‘A Fair New World?! Talk 3’ (2022)
Bij die stellingnames stelt zich soms de vraag wie er precies spreekt, wanneer iemand uitspraken doet in naam van een groepering of organisatie. Een directie, woordvoerder, voorzitter of bestuur? De mensen die erin werken of erbij betrokken zijn? De voorbije jaren zijn een aantal organisaties hier dieper over gaan nadenken, en richtlijnen of protocollen gaan ontwikkelen om ook bij delicate of polariserende thema’s te streven naar voldoende inspraak en gedragenheid.
En wie is aan het woord wanneer een ‘sector’ spreekt? Voor sectorale ledenorganisaties is het antwoord duidelijk. Via overleg en (indien nodig) stemming kom je tot consensus of consent. Maar hoe zit dat met een kunstenveld, of nog breder: een cultureel of maatschappelijk middenveld? Het kunstenveld is onduidelijk afgebakend. Het kent als geheel in Vlaanderen geen representatieve structuur. Individuele stemmen nemen – of krijgen – af en toe het woord in publieke media, en in het beste geval hebben hun standpunten weerklank in het veld. Dat is nog iets anders dan representativiteit, gedefinieerd als de mate waarin standpunten of identiteitskenmerken van woordvoerders of vertegenwoordigers overeenkomen met die van een vertegenwoordigde groep.
In dit hoofdstuk stellen we scherp op ‘de kunsten’ – het veld, de kunst, kunstenaars, kunstwerkers, kunstorganisaties – als actoren in de civiele ruimte. Welke groepen en structuren vertegenwoordigen wie, waar liggen mogelijke hiaten? Waarover wordt overleg gepleegd, waarover niet, en welke gevolgen heeft dat? Hoe staat het met het gesprek tussen het kunstenveld en de overheid? Uit een aantal crisissen die onze sector en samenleving de voorbije jaren impacteerden kunnen we lessen trekken.
Download en lees de Landschapstekening 2025
Algemeen besluit
“De toestand van de civiele ruimte in ons land is niet alarmerend, maar er zijn wel waarschuwingssignalen”, zo besluit ‘De civiele ruimte vrijwaren voor een vitale democratie’ (2025), een kennisdossier besteld door Socius en uitgevoerd door KU Leuven en Universiteit Antwerpen. Het tiende en laatste thematische hoofdstuk in deze Landschapstekening, ‘“Het is complex.” Kunst, representativiteit en politiek’, hanteert hetzelfde kader – dat van kunst als onderdeel van de civiele ruimte – om te praten over het politiek-maatschappelijke gesprek in de kunsten, en tussen kunst en politiek.
Kunst kan een maatschappelijke en een politieke rol spelen. Politiserend werken – een rol opnemen in de civiele ruimte als kunstenspeler – is een te beschermen vrijheid en een bewuste keuze. De voorbije jaren hebben we vastgesteld dat het gesprek daarover niet eenvoudig is, zeker in een tijd waarin vrijheid van meningsuiting en artistieke autonomie onder druk komen te staan – vooral internationaal, maar soms ook in Vlaanderen.
Het overleg tussen kunst en politiek verloopt gestructureerd en is geïnstitutionaliseerd, maar ook best gefragmenteerd. Het kunstenveld in zijn integraliteit heeft geen platform voor overleg over verschillende agenda’s heen, laat staan een vertegenwoordiging naar het beleid toe. Nochtans is het veld daartoe in staat, dat leren we uit de manier waarop er is omgegaan met zware aangekondigde besparingen op de projectenpot in het Kunstendecreet (2019), en met de impact van COVID-19 (vanaf 2020) op makers en organisaties.
Een duurzaam systeem voor overleg binnen het brede kunstenveld zou agenderend en activerend kunnen werken vanuit een gedeelde visie op de civiele rol van de kunsten. Het zou een ruimte kunnen bieden waarbinnen die rol ernstig wordt besproken, vanuit de sterktes en bezorgdheden van alle betrokken partijen. Dat kan bevorderlijk zijn voor de representativiteit en gedragenheid van standpunten, en voor het wederzijds begrip tussen grote groepen spelers (‘de’ makers, ‘de’ grote structuren). Vandaaruit kan werk worden gemaakt van de uitbreiding en versteviging van de netwerken tussen kunst en het bredere middenveld, wat dat middenveld (inclusief dus de kunsten) beter zou kunnen wapenen tegen uitdagingen in het verschiet.
Kerninzichten
- Kunst, en de mensen en organisaties werkzaam in het kunstenveld, hebben de mogelijkheid een maatschappelijke rol te spelen in de civiele ruimte.
- Die vrijheid is belangrijk en moet worden beschermd. Ze gaat samen met artistieke autonomie, en vrijheid van meningsuiting en van handelen.
- In ons kunstenveld zijn veel overlegstructuren actief, maar een platform of orgaan voor sectorbreed overleg is er niet. Zo’n sectorbreed overleg is nodig rond meerdere thema’s, waaronder ook de mogelijke manieren waarop spelers in de kunsten zich rond politieke en maatschappelijke thema’s kunnen en willen uitspreken en engageren.
