Gebruik van AI in de kunsten

Wat is AI?

AI of artificiële intelligentie is een overkoepelende term voor verschillende zelflerende technologieën: van chatbots en grote taalmodellen – zoals ChatGPT of Gemini – tot gezichtsherkenningssoftware en hotelaanbevelingen. Wat ze gemeen hebben, is dat ze leren op basis van grote hoeveelheden data.

Grote taalmodellen zijn de motoren achter de meeste chatbots, terwijl gigabytes aan video’s en foto’s de bron zijn voor text-to-image generators. Deze modellen worden getraind om patronen te herkennen, en zo content te genereren die menselijk klinkt of lijkt. Er is wel een ‘maar’: ze begrijpen taal en beeld natuurlijk niet écht zoals mensen dat doen. 

Neutraliteit

Een veelvoorkomende misvatting is dat technologie objectief is: een neutraal instrument dat input omzet in output. Maar technologie is altijd een weerspiegeling van de normen in onze samenleving, net als de waarden en keuzes van de mensen die het ontwerpen. De data waarmee AI wordt getraind, bepaalt mee wat het systeem ‘normaal’ of ‘correct’ vindt. Daar komt bij dat grote techbedrijven weinig transparantie bieden over hoe hun modellen precies werken. Vragen en zorgen over

• arbeidsomstandigheden: wie annoteert en controleert de trainingsdata, en onder welke omstandigheden;
• privacy: welke gegevens worden opgeslagen, gedeeld of gebruikt voor verdere training;
• milieu-impact: grote AI-modellen verbruiken enorme hoeveelheden energie en water;

worden niet standaard meegenomen in het maken van deze tools.

AI in de kunsten

De kunsten staan nu voor een unieke uitdaging. Juist in een werkveld dat draait om originaliteit, meerstemmigheid en creatief denken, kunnen AI-tools een dubbel effect hebben. Enerzijds kunnen ze ondersteunend werken: repetitieve administratieve taken verlichten, taalbarrières verlagen of inspiratie bieden. Anderzijds schuilt er een reëel gevaar in de homogenisering van creatieve output. Als kunstenaars en organisaties allemaal dezelfde tools gebruiken om kunst te maken, dan dreigt de unieke stem die elk van hen kenmerkt te vervagen. Grote AI-modellen zijn getraind op wat er al bestaat: op het gemiddelde van wat een ‘goede tekst’ of ‘mooi kunstwerk’ is. Ze zijn structureel minder goed in het belichten van het afwijkende, het experimentele, en het ongehoorde – de kwaliteiten die de kunsten net zo waardevol maken.

Bovendien speelt er een breder vraagstuk rond intellectueel eigendom en auteursrecht. Veel AI-modellen zijn getraind op auteursrechtelijk beschermd materiaal zonder dat de makers daarvoor toestemming gaven of vergoed werden. Kunstenaars die AI gebruiken worden onbewust deel van een keten die creatieve arbeid structureel onderwaardeert.

Daarnaast zijn de legale kaders nog niet toegespitst op de complexiteit van auteursrecht bij de nieuwe content en kunst die wereldwijd gemaakt wordt met AI. Want van wie is die AI-gegenereerde film op het filmfestival nu? Van de regisseur in de credits, of van de kunstenaars waarop het model getraind is? Dit gebrek aan duidelijke wetgeving heeft concrete gevolgen op het werk van kunstenaars. Wanneer je aan AI vraagt om je werk te bewerken, geef je vaak ook impliciet toestemming dat je materiaal gebruikt mag worden voor de verdere training van het model. De gebruiksvoorwaarden van grote technologische platformen bevatten clausules die dit toestaan, maar die zelden actief worden gelezen of begrepen. Andersom geldt: wanneer men AI-gegenereerd werk download en publiceert, is het juridisch vaak onduidelijk of daar auteursrechten op gelden (en voor wie). In veel landen is volledig AI-gegenereerd werk vooralsnog niet auteursrechtelijk beschermbaar, wat betekent dat het vrij te kopiëren en te hergebruiken is door derden.

Dat betekent niet dat AI nooit of niet gebruikt kan worden. Maar het vraagt wel om bewustzijn, kritische reflectie, en een duidelijke positie.

(Bewust) aan de slag met AI

Moeten we dan meteen stoppen met het gebruik van AI-tools? Niet per se. Maar de eerste stap is erkennen dat het geen magische doos is die alles kan en altijd goede resultaten oplevert. Daarom sommen we hieronder concrete handvatten op om je vooruit te helpen.

1. Technologie is niet neutraal: wees je bewust van hoe dat je output beïnvloedt

Elke AI-tool draagt de waarden mee van de ontwikkelaars en die is niet altijd rechtvaardig. Dit betekent: gebruik de output nooit zonder kritische blik. Vraag jezelf af of gegenereerde kunst jouw stem en visie weerspiegelt, of eerder een gepolijste versie vormt die past binnen een dominant kader. Een AI-tool kan een startpunt zijn, maar maak er geen einddoel van.

2. Wees bewust van je privacy: voed geen persoonlijke data in chatbots

Wanneer je informatie voert in een chatbot of image generator is het niet altijd duidelijk wat er met die data gebeurt. Voer nooit persoonlijke gegevens, vertrouwelijke informatie of gevoelige inhoud in via deze tools. Dit geldt ook voor creatieve ideeën die je nog niet met anderen hebt gedeeld.

3. Concrete alternatieven

Daarnaast hoeven wij grote techbedrijven niet volledig te omarmen. Hier zijn enkele alternatieven die meer aandacht hebben voor privacy en ethisch gebruik:

• Signal: voor veilig berichtenverkeer en communicatie over gevoelige informatie, als alternatief voor WhatsApp (dat bezit wordt door Meta). 
• De digitale rechtenorganisatie Bits of Freedom geeft tips over alternatieve apps en tools die je privacy respecteren en je op weg helpen naar onafhankelijkheid van grote techplatformen. Alternatieven voor ChatGPT of Claude zijn Jan.ai, PocketPal, en Proton Lumo. Deze modellen trainen niet op gebruikersdata en zijn open source.

De originaliteit, meerstemmigheid en het creatieve denken die de kunsten zo waardevol maken, hoeven niet te verdwijnen door de aanwezigheid van AI. Het vraagt echter wel om bewuste bescherming van deze waarden, waarin AI een tool is en niet de kunstenaar zelf.

Deze adviestekst werd geschreven door Robin Pocornie, oprichter van robinAIsha tech&justice, in samenwerking met Kunstenpunt.