Fair werken

Hier vind je een overzicht van het juridische kader, preventie- en sensibiliseringsmaatregelen en bronnen over ‘fair werken’. Heb je een concrete of dringende vraag om hulp of bijstand? Dan verwijzen we je door naar de psychologen van de Genderkamer, de hulplijn 1712 of het heldere overzicht van de sociale partners uit de sector muziek, podiumkunsten en live entertainment.

Het juridische kader

In België beschermen verschillende wetten alle mensen die zich op het grondgebied bevinden tegen discriminatie op grond van:

  • seksisme: geslacht, gender
  • racisme: huidskleur, nationaliteit, afkomst en nationale of etnische afstamming
  • handicap
  • geloof of levensbeschouwing
  • seksuele geaardheid
  • leeftijd
  • vermogen (of financiële middelen)
  • burgerlijke staat
  • politieke overtuiging
  • syndicale overtuiging
  • gezondheidstoestand
  • een fysieke of genetische eigenschap
  • geboorte
  • sociale positie of afkomst
  • taal

Gelijke behandeling is een recht en een plicht: tenzij er een objectieve en redelijke verantwoording voor is, mogen mensen niet verschillend behandeld worden. Niet alleen directe, maar ook indirecte discriminatie, bijvoorbeeld door iemand anders een opdracht te geven tot discriminatie of een publieke aanmoediging daartoe, is verboden. De wet omschrijft discriminerende intimidatie als ongewenst gedrag dat iemands waardigheid aantast door een vijandige, beledigende en vernederende omgeving te creëren.

Actieplan en sensibilisering

Binnen de arbeidssfeer wordt dit meer gespecificeerd in de wetgeving over de preventie van psychosociale risico’s op het werk. Hiermee worden stress- en burnout-gerelateerde problemen bedoeld en grensoverschrijdend gedrag op het werk: geweld, pesterijen en ongewenst seksueel gedrag.

De internationale #metoo-actie tegen ongewenst seksueel gedrag deed ook in de kunstensector stof opwaaien. Getuigenissen van slachtoffers en wetenschappelijk onderzoek door de UGent maken duidelijk dat de kennis en de toepassing van de wetgeving niet iedereen een garantie op een veilige werkomgeving biedt. Formele instrumenten zoals een arbeidsreglement en klachtenprocedure volstaan niet altijd. Ondertussen hanteren de sociale partners in de kunstensector een nultolerantie als basis voor gezamenlijke acties voor sensibilisering en preventie en stelde Sven Gatz, de vorige minister van cultuur en media, een actieplan voor.

Werkomstandigheden in de kunsten

De werkrelaties in de kunstensector passen in de praktijk niet altijd in de formele kaders die de rechten en plichten van werkgevers en werknemers bepalen. Zo zijn in tal van kleine organisaties kunstenaars zelf tijdelijk opdrachtgever of werkgever. Binnen een project werken mensen met elkaar samen in verschillende statuten en overeenkomsten voor een korte duur. In een informele werksfeer en onder tijdsdruk verlopen selectieprocedures ook veelal via persoonlijke netwerken i.p.v. van via een transparant proces. En een beperkt aantal jobs voor veel kandidaten verscherpt de onderlinge wedijver. 

Kunstenaars gebruiken soms hun eigen lichaam en dat van collega’s als werkinstrument. Dan kunnen er per ongeluk aanrakingen van delicate zones voorkomen. Tijdens een intense samenwerking vervaagt de grens tussen een professionele en persoonlijke context: kunstenaars werken, eten en ontspannen vaak met elkaar. In internationale samenwerkingen kunnen culturele kaders of taalbarrières tot spanningen leiden. Ook in de publiekscommunicatie kan een doordachte keuze van beelden van en teksten over kunstwerken een aandachtspunt zijn, zonder daarom meteen aan zelfcensuur te doen.

Ongepast gedrag

In de grondwet is vrijheid van meningsuiting een van de fundamenten van onze rechtsstaat. Dit recht garandeert ook in belangrijke mate artistieke vrijheid, al is geen enkel recht onbeperkt. Sinds augustus 2014 zijn vormen van seksuele intimidatie op openbare plaatsen strafbaar. Wie in het openbaar of in aanwezigheid van getuigen een gedrag of handeling stelt met de bedoeling om iemand als minderwaardig te beschouwen of te minachten wegens zijn geslacht, of te reduceren tot zijn geslachtelijke dimensie, kan aangeklaagd en bestraft worden. Over alle andere mogelijke verschillen tussen mensen in bovenstaande lijst zijn de meningen vrij. De wet verbiedt geen kwetsende of algemene genderstereotiepe uitspraken, maar in de ogen van velen zijn ze moreel verwerpelijk.

Naast de grenzen van de wetgeving heeft iedereen ook persoonlijke grenzen: wat voor de een een onsmakelijke grap is, komt bij iemand anders als een belediging binnen. Als iemand een andere persoon fysiek of psychisch pijn doet, of als iets tegen diens wil in gebeurt, zonder toestemming, ook als die persoon zwijgt, met de bedoeling om te kwetsen, of uit onmacht, is dat geweld. In de arbeidssfeer is dit grensoverschrijdend gedrag en heeft een slachtoffer recht op een luisterend oor en is een informele en/of formele procedure een mogelijkheid.

Hoe kom je te weten wat gepast is en wat niet? In situaties waarvoor geen kant-en-klare oplossingen bestaan, kan een overlegmodel op basis van een helder kader voor seksualiteit en lichamelijke integriteit individuele interpretaties in evenwicht houden of spanningen proactief bespreekbaar maken. Al te vaak werken organisaties pas naar aanleiding van een incident een beleid uit. Voor een preventieve en morele aanpak is bewustmaking via dialoog en debat onmisbaar.

Bij het begin van een samenwerking is het lonend om tijd te investeren in gezamenlijk overleg over individuele verwachtingen en artistieke ambities. Samen open afspraken maken over hoe er met elkaar gewerkt én gecommuniceerd zal worden, vergroot het gevoel van veiligheid en vertrouwen bij iedereen. Als je weet dat je kan rekenen op een luisterend oor zal je minder twijfelen om een ongemakkelijk voorval of ongelukkige uitspraak aan te kaarten. Weten wie je kan aanspreken om je bij te staan om te bemiddelen, geeft steun en uitzicht op herstel. De manier waarop een oplossing tot stand komt, is even belangrijk als de oplossing zelf.

Mocht deze preventieve aanpak niet werken of wanneer er zich ernstige feiten voordoen, kunnen formele procedures intern of extern leiden tot het indienen van een klacht en nader onderzoek met het oog op herstel en sanctionering. 

Meer lezen?

Een selectie van informatiebronnen, opleidingen, werkmethodieken en organisaties: 

Discriminatie

Unia is een onafhankelijke openbare instelling die discriminatie bestrijdt en gelijke kansen bevordert door sensibilisatie, preventie en beleidsaanbevelingen. Iedereen die zich binnen België gediscrimineerd voelt of getuige is van discriminatie kan dit melden. Unia is niet bevoegd voor de bevordering van de gelijkheid van vrouwen en mannen (zie Seksisme hieronder). Met het oog op preventie kan je een opleiding op maat aanvragen. Bekijk de praktijkfiches waarin concrete praktijksituaties juridisch geanalyseerd en beantwoord worden.

Een werkgroep antidiscriminatie binnen alle socialprofitsectoren, met vertegenwoordigers van de sociale partners, stelde een non-discriminatiecode op. Ze bevat het algemeen non-discriminatiebeginsel, basisprincipes voor een niet-discriminerend personeelsbeleid en regels voor verdere opvolging en handhaving.

Seksisme

Het Instituut voor gelijkheid van mannen en vrouwen is een federale instelling die de gelijkheid van mannen en vrouwen wil beschermen en bevorderen. Het instituut heeft als opdracht om iedereen informatie en bijstand te verlenen die om raad vraagt over de wetgeving of discriminatie op basis van geslacht, zwangerschap en gender. Online kan je beleidsadviezen, onderzoeksrapporten en een databank met goede praktijken raadplegen.

Iedereen wordt hoe dan ook geconfronteerd met genderrollen en -verwachtingen. Genderklik gaat dieper in op vragen over gender en gendermechanismen die verweven zijn met ons dagelijks leven. Je kan er actuele voorbeelden en praktische tips vinden.

Sensoa is het Vlaams kenniscentrum voor seksuele gezondheid en heeft een uitgebreid informatieaanbod voor iedereen. Met het Sensoa-vlaggensysteem kan je verschillende vormen van seksueel gedrag van kinderen en jongeren inschatten en verneem je hoe je daar telkens gepast op kan reageren. 

Sectorkennis

ENGAGEMENT is een antiseksimeplatform van en voor kunstenaars. Kunstenpunt steunt het initiatief binnen D.I.T. 

sCAn&Do is een meerjarig piloottraject op maat van kunst- en cultuurorganisaties. Het project werkt aan het duurzaam interculturaliseren van hun identiteit en dagelijkse werking.

Het departement Cultuur Jeugd en Media van de Vlaamse overheid liet in de lente van 2018 een onderzoek uitvoeren door UGent. Uit de analyse blijkt dat er wel degelijk feitelijke verschillen zijn tussen de loopbanen van mannelijke en vrouwelijke kunstenaars. Je leest er alles over in het rapport Zo man, zo vrouw? Gender en de creatieve sector in Vlaanderen

Maak gebruik van het opleidingenaanbod voor werknemers en leidinggevenden binnen de cultuursector. Onder bepaalde voorwaarden kunnen ook werkzoekenden of freelancers inschrijven:

Lees het verslag van de sectordag Grensoverschrijdend Gedrag die het Sociaal Fonds Podiumkunsten, oKo, de vakbonden (ACOD Cultuur, LBC/ACV, ACLVB) en Engagement samen organiseerden op 28 mei 2018.

Nog vragen?

Vind je het antwoord op je vraag hier niet? Neem contact op met praktijk@kunsten.be. We helpen je graag verder.